Załącznik nr 1 do Uchwały
L.dz. KNoŻCz-V-13/2026
Stanowisko Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka PAN dotyczące zagrożeń zdrowotnych związanych z obecnością mikroplastiku i nanoplastiku w żywności
Problem zanieczyszczenia mikro- i nanoplastikiem (M/NPs), ich występowania w żywności i skutków zdrowotnych, jakie mogą powodować u ludzi, jest niezmiernie istotny. Mikroplastik (cząstki o średnicy od 1 μm do 5 mm) i powstający z niego na skutek działania różnych czynników (promieniowanie UV, ruch wody, procesy technologiczne) nanoplastik (średnica od 1 do 100 nm) występują nie tylko we wszystkich elementach składowych środowiska (atmosfera, hydrosfera, litosfera), ale także w całym świecie ożywionym, poczynając od roślin, poprzez zwierzęta bezkręgowe do wszystkich kręgowców. Występowanie M/NPs stwierdzono w całym łańcuchu pokarmowym, również w organizmach ludzi w wielu częściach świata.
Źródłem M/NPs są tworzywa sztuczne, szeroko obecnie wykorzystywane w różnych gałęziach przemysłu, przede wszystkim w wytwarzaniu opakowań do żywności, gdzie zastosowanie znajduje prawie 40% światowej produkcji tworzyw sztucznych.
M/NPs to drobne cząstki zróżnicowanych chemicznie tworzyw sztucznych z przewagą polietylenu, poliamidu i polipropylenu, o zróżnicowanym kształcie i barwie. Są one nierozpuszczalne w wodzie, a na ich powierzchni mogą adsorbować się inne substancje, takie jak metale ciężkie, białka i mikroorganizmy.
Tak więc M/NPs mogą więc stanowić zanieczyszczenie fizyczne, a także nośnik substancji chemicznych i mikroorganizmów obecnych na ich powierzchni. Największe zagrożenie zdrowotne związane jest z obecnością tak zwanych M/NPs wtórnych, które są produktami degradacji plastiku znajdującego się w środowisku.
Istnieją trzy główne drogi narażenia człowieka na M/NPs. Przede wszystkim jest to droga pokarmowa, związana ze spożywaniem żywności i piciem wody. Pozostałe drogi to inhalacja cząstek obecnych w powietrzu lub kontakt z nimi przez skórę.
Analiza bardzo szerokiego asortymentu produktów spożywczych pod kątem obecności M/NPs wykazała, że cząstki te są wykrywane w wielu produktach spożywczych. Są to zarówno produkty pochodzenia zwierzęcego (mięso, miód, produkty mleczne, jaja), jak i pochodzenia roślinnego (owoce, warzywa, produkty zbożowe, przyprawy). Zanieczyszczone mogą być także sól morska, cukier oraz woda, w tym woda pitna kranowa, butelkowana i głębinowa. Woda jest także istotnym nośnikiem M/NPs, za pośrednictwem której są one przenoszone do różnych produktów żywnościowych, szczególnie napojów.
W kontekście oceny zagrożeń zdrowotnych należy podkreślić, że dotychczas nie przeprowadzono długoterminowych badań z udziałem ludzi. Dostępne dane pochodzą głównie z badań in vitro, modeli zwierzęcych oraz ograniczonych badań obserwacyjnych u ludzi. Wyniki tych prac wskazują, że mniejsze cząstki, zwłaszcza z zakresu nano, mogą łatwiej przenikać przez bariery biologiczne, oddziaływać z komórkami i indukować procesy takie jak stres oksydacyjny, odpowiedź zapalną czy zaburzenia funkcji barier tkankowych. Znaczenie tych mechanizmów dla ryzyka chorób u ludzi pozostaje jednak przedmiotem badań i nie pozwala obecnie na ustalenie bezpiecznych poziomów ekspozycji.
Z dotychczas przeprowadzonych badań wynika, że im mniejsza cząstka, tym większe zagrożenie dla organizmu, ponieważ mogą przenikać przez niektóre bariery biologiczne, zależnie od wielkości, kształtu, składu i warunków ekspozycji, w tym barierę krew-mózg, krew-łożysko i krew-gonady, ulegając kumulacji w narządach, co może prowadzić do zaburzeń ich funkcji, a w konsekwencji do schorzeń neurodegeneracyjnych, osłabienia układu immunologicznego i potencjału rozrodczego, co może prowadzić z kolei do bezpłodności. Nanoplastik może przenikać też przez błony komórkowe powodując w komórkach nasilenie stresu oksydacyjnego i uszkodzenia DNA. Niewchłanialne M/NPs, przechodząc przez przewód pokarmowy, mogą powodować stany zapalne, natomiast cząstki, które zostały wchłonięte, mogą skutkować zaburzeniami odpowiedzi immunologicznej i regulacji hormonalnej organizmu. Sprzyja to m.in. występowaniu nietolerancji pokarmowych i/lub alergii, jak również cukrzycy typu 2 i innych zaburzeń metabolicznych. Jeżeli chodzi o kształt cząstek, to najbardziej niebezpieczne, wykazujące największy potencjał absorpcji, są włókna. Mimo, że wciąż brakuje w tym zakresie badań z udziałem ludzi o wysokiej sile dowodu, to np. w badaniach pośmiertnych wykazano obecność M/NPs w tkance mózgowej, a w części próbek pochodzących od osób z demencją odnotowano wyższe ich poziomy. Wyniki te nie dowodzą jednak związku przyczynowego. Aktualnie brakuje przede wszystkim wytycznych toksykologicznych określających maksymalną dopuszczalną zawartość M/NPs, zarówno w żywności, jak i w organizmie człowieka. Nie są również zdefiniowane jednoznaczne markery narażenia biologicznego, które umożliwiałyby rzetelną ocenę narażenia indywidualnego i populacyjnego. Brak tych danych znacząco utrudnia przeprowadzenie pełnej oceny ryzyka zdrowotnego oraz opracowanie skutecznych strategii prewencyjnych.
Pomimo rosnącej liczby badań naukowych, wciąż brakuje standaryzowanych metod analitycznych umożliwiających jednoznaczne oznaczanie M/NPs w żywności i wodzie, a także w organizmach – w narządach i płynach ustrojowych. Różnice w stosowanych technikach badawczych znacząco utrudniają porównywanie wyników uzyskanych w różnych ośrodkach naukowych oraz tworzenie spójnych baz danych, niezbędnych do opracowania wiarygodnych norm bezpieczeństwa.
Obecnie trwają prace nad wprowadzaniem nowych materiałów biodegradowalnych oraz opracowywaniem filtrów, które przyczynią się do ograniczenia zanieczyszczenie wody mikrocząstkami tworzyw sztucznych. Takie badania trwają również w Polsce. Wprowadzenie na rynek tych tzw. produktów biodegradowalnych nie prowadzi jednak do pełnego rozwiązania problemu obecności M/NPs w środowisku. W wielu przypadkach materiały te ulegają jedynie fragmentacji do mniejszych cząstek, a proces ich rzeczywistej biodegradacji zachodzi wyłącznie w ściśle określonych warunkach produkcji.
Szczególne obawy budzi ekspozycja na M/NPs w krytycznych okresach rozwoju organizmu człowieka, takich jak życie płodowe, okres niemowlęcy i dziecięcy. Nawet niskie, ale przewlekłe narażenie na M/NPs może prowadzić do długofalowych konsekwencji zdrowotnych, w tym zaburzeń metabolicznych, immunologicznych i neurologicznych, które mogą ujawniać się dopiero w późniejszych latach życia.
Z tego względu konieczne jest podjęcie skoordynowanych działań na poziomie krajowym i międzynarodowym, obejmujących opracowanie ram prawnych regulujących dopuszczalny poziom M/NPs w żywności, wodzie pitnej oraz materiałach przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Niezbędne jest również wprowadzenie jednolitych norm analitycznych oraz procedur monitorowania, które umożliwią realną ocenę skali narażenia populacyjnego.
Równolegle istotną rolę powinny odgrywać działania edukacyjne skierowane do społeczeństwa, producentów żywności oraz środowisk legislacyjnych. Zwiększanie świadomości dotyczącej źródeł M/NPs w żywności, potencjalnych skutków zdrowotnych oraz możliwości ograniczenia ekspozycji w codziennym życiu stanowi szczególnie istotny element profilaktyki zdrowotnej. Obejmuje to przede wszystkim zachęcanie do ograniczania stosowania jednorazowych opakowań z tworzyw sztucznych, promowanie alternatywnych materiałów opakowaniowych oraz wspieranie zasad gospodarki o obiegu zamkniętym. Bardzo ważne jest zwrócenie uwagi na łatwe do ograniczenia lub uniknięcia źródła M/NPs, na które człowiek jest narażony drogą pokarmową. Należy tu wymienić, poza wspomnianymi już plastikowymi opakowaniami produktów spożywczych, plastikowe butelki do wody pitnej i innych napojów, plastikowe naczynia i sztućce, a także plastik stosowany do konfekcjonowania takich produktów, jak ryż czy kasze w torebkach do gotowania oraz plastikowe czajniki do gotowania wody. W przypadku niemowląt i małych dzieci problem narażenia na M/NPs należy rozpatrywać szerzej – poza ich obecnością w żywności, źródłem tych cząstek mogą być też butelki, smoczki, czy zabawki.
W perspektywie długoterminowej mikro- i nanoplastiki powinny być traktowane jako istotny, narastający czynnik ryzyka środowiskowego i żywnościowego. Ze względu na powszechność ekspozycji, trwałość tych cząstek oraz niepełny stan wiedzy dotyczący ich skutków zdrowotnych zasadne jest stosowanie zasady ostrożności. Obejmuje ona rozwój standaryzowanych metod analitycznych, monitoring żywności i wody, ograniczanie zbędnego kontaktu żywności z tworzywami sztucznymi, ocenę bezpieczeństwa materiałów alternatywnych oraz edukację konsumentów i producentów.
Przewodnicząca Komitetu
Prof. dr hab. Jadwiga Hamułka
Literatura
Bruno A, Dovizio M, Milillo C, Aruffo E, Pesce M, Gatta M, Chiacchiaretta P, Di Carlo P, Ballerini P. Orally Ingested Micro- and Nano-Plastics: A Hidden Driver of Inflammatory Bowel Disease and Colorectal Cancer. Cancers 2024; 16(17): 3079. DOI: org/10.3390/cancers16173079.
de Carvalho JGR, Augusto HC, Ferraz R, Delerue-Matos C, Fernandes VC. Micro(nano)plastic and Related Chemicals: Emerging Contaminants in Environment, Food and Health Impacts. Toxics 2024; 12(10): 762. DOI: org/10.3390/toxics12100762.
Deng Y, Wu J, Chen J, Kang K. Overview of Microplastic Pollution and its Influence on the Health of Organisms. Journal of Environmental Science and Health 2023; 58(4): 412-422. DOI: 10.1080/10934529.2023.2190715.
EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain: Presence of microplastics and nanoplastics in food, with particular focus on seafood. EFSA Journal 2016; 14(6): 1-30. DOI: 10.2903/j.efsa.2016.4501.
Hirt N, Body-Malapel M. Immunotoxicity and Intestinal Effects of Nano- and Microplastics: a review of the literature. Particle and Fibre Toxicology 2020; 17(1): 57. DOI: 10.1186/s12989-020-00387-7.
Hu CJ, Garcia MA, Nihart A, Liu R, Yin L, Adolphi N, Gallego DF, Kang H, Campen MJ, Yu X. Microplastic Presence in Dog and Human Testis and its Potential Association with Sperm Count and Weights of Testis and Epididymis. Toxicological Sciences 2024; 200(2): 235-240. DOI: 10.1093/toxsci/kfae060.
Kadac-Czapska K, Knez E, Grembecka M. Food and Human Safety: the Impact of Microplastics. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2024; 64(11): 3502-3521. DOI: 10.1080/10408398.2022.2132212.
Kadac-Czapska K, Ośko J, Knez E, Grembecka M. Microplastics and Oxidative Stress—Current Problems and Prospects. Antioxidants 2024; 13(5): 579. DOI: 10.3390/antiox13050579.
Kadac-Czapska K, Ośko J, Nowak N, Jażdżewska K, Kowalczyk P, Grembecka M. Unseen Hazards – Toxicological Effects and Human Health Impacts of Nanoplastics and Microplastics. Applied Sciences 2025; 15(18): 10146. DOI: org/10.3390/app151810146.
Rodriguez-Torres R, Rist S, Almeda R, Nielsen TG, Pedrotti ML, Hartmann NB. Research Trends in Nano- and Microplastic Ingestion in Marine Planktonic Food Webs. Environmental Pollution 2024; 363 (Pt 1):125136. DOI: 10.1016/j.envpol.2024.125136.
Sawicka D, Chojnacka-Puchta L, Zapór L, Miranowicz-Dzierżawska K, Skowroń J. The Exposure Routes of Micro- and Nanoplastics and their Potential Toxic Efects on Human Health. Medycyna Pracy. Workers’ Health and Safety 2024; 75(1): 81–96. DOI: 10.13075/mp.5893.01475.
Wang Y, Nan X, Sun H, Shi Y, Miao J, Li Y, Han X, Zhang N, Wang H, Ren N, Zhao X, Liu B. From Insects to Mammals! Tissue Accumulation and Transgenerational Transfer of Micro/nano-plastic through the Food Chain. Journal of Hazardous Materials 2024; 480: 136424. DOI: 10.1016/j.jhazmat.2024.136424.
Winiarska E, Jutel M, Zemelka-Wiacek M. The Potential Impact of Nano- and Microplastics on Human Health: Understanding Human Health Risks. Environmental Research 2024; 251(Pt 2): 118535. DOI: 10.1016/j.envres.2024.118535.